Κάθε Νοέμβριο καταθέτουμε στεφάνια, απαγγέλλουμε ονόματα και μιλάμε για τους νέους ανθρώπους που αρνήθηκαν να σωπάσουν μπροστά σε ένα καθεστώς που δεν ανεχόταν ούτε καν το ερώτημα.
Δημοκρατία, ελευθερία, αξιοπρέπεια. Λέξεις μεγάλες, που τις βγάζουμε από το συρτάρι μία φορά τον χρόνο, τις ξεσκονίζουμε και την επομένη τις ξαναβάζουμε στη θέση τους.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι τι έγινε το ‘73. Αυτό το ξέρουμε, ή μάλλον το γιορτάζουμε. Το ερώτημα είναι τι κάνουμε εμείς σήμερα; Στις οικογένειές μας, στα σχολεία, στους χώρους δουλειάς, στους συλλόγους, στα τραπέζια όπου, μόλις η κουβέντα στραβώσει, κάποιος βιάζεται να αλλάξει θέμα ή προσφεύγει σε βωμολοχίες, απαξίωση και αρκετές φορές «τις ψιλές»;
Τι μαθαίνουν τα παιδιά όταν η διαφορετική άποψη αντιμετωπίζεται ως προσβολή; Τι παράδειγμα τους δίνουμε όταν απαιτούμε σεβασμό για τις δικές μας πεποιθήσεις και μοιράζουμε με το σταγονόμετρο το ίδιο δικαίωμα στους άλλους;
Η Ελλάδα είναι μια χώρα που οι κάτοικοί της έχουν περάσει πολλά και περνάνε ακόμα. Έχουμε υποφέρει μαζί, έχουμε παλέψει μαζί, έχουμε νικήσει μαζί και έχουμε χάσει μαζί.
Η υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου είναι εύκολη όταν μιλά κάποιος που συμφωνεί μαζί μας. Αυτό είναι απλή ευγένεια προς τους «δικούς» μας, η δοκιμασία όμως αρχίζει όταν κάποιος λέει κάτι που ενοχλεί, αμφισβητεί τα αυτονόητά μας ή τολμά να ρωτήσει αυτό που προτιμούμε να μην ακούσουμε. Εκεί θα φανεί ποιος πραγματικά πιστεύει σε αυτά που επικαλείται.
Δεν θα μιλήσω για φασισμό. Ο όρος έχει συγκεκριμένο ιστορικό περιεχόμενο και δεν αξίζει να τον φθείρουμε για ό,τι μας δυσκολεύει. Υπάρχει όμως μια αυταρχική νοοτροπία, χωρίς στολές και χωρίς σημαίες, που φυτρώνει παντού και αυτή είναι η βεβαιότητα ότι η δική μας άποψη είναι τόσο προφανής, ώστε η αντίθετη δεν δικαιούται ούτε ακρόαση.
Το καλύτερο είναι ότι οι περισσότεροι που την ασκούν είναι βαθιά πεπεισμένοι δημοκράτες.
Από την προκατάληψη στο «δικαστήριο της πλατείας»
Πώς εξελίσσεται συνήθως μια διαφωνία; Πολλές φορές δεν εξετάζουμε τι ειπώθηκε αλλά ψάχνουμε ποιος το είπε, γιατί το είπε, τι κρύβει και με ποιους κάθεται. Η άποψη μένει στην άκρη και αρχίζουμε να δικάζουμε τον άνθρωπο.
Αυτή η αντανακλαστική αντίδραση δεν σκοτώνει μόνο τον διάλογο. Γίνεται ακόμα πιο επικίνδυνη όταν μεταφέρεται από τις απόψεις στα ίδια τα γεγονότα, καταργώντας την ανάγκη για έλεγχο και αλήθεια. Ειδικά τα κοινωνικά δίκτυα έδωσαν στη συμπεριφορά αυτή το ιδανικό περιβάλλον: μια πληροφορία που τρέχει πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι προλαβαίνουμε να τη σκεφτούμε και να την αξιολογήσουμε, όπου ό,τι «ανεβαίνει» θεωρείται αυτομάτως ότι έχει συμβεί, ότι είναι γεγονός.
Ένα απόσπασμα, μια καταγγελία, μια προσωπική εκτίμηση αρκούν για να στηθούν στρατόπεδα, να μοιραστούν ευθύνες και να εκδοθούν ετυμηγορίες, συνήθως πριν προλάβει κανείς να διαβάσει την υπόθεση ολόκληρη. Η ανάγκη να βρισκόμαστε στη «σωστή» πλευρά νικά κατά κράτος την ανάγκη να μάθουμε τι έγινε πραγματικά. Αλλά ποια είναι η σωστή πλευρά; Το δικαστήριο της πλατείας δουλεύει χωρίς δικογραφία, χωρίς υπεράσπιση και, κυρίως, χωρίς να λογοδοτεί ποτέ για τις λάθος αποφάσεις του.
Ανησυχητικότερο είναι όταν το κλίμα αυτό περνά και στους θεσμούς, όταν η πίεση της κοινής γνώμης και η ανάγκη να φανεί ότι «κάτι γίνεται» κάνουν την ψύχραιμη εξέταση των γεγονότων πολυτέλεια. Οι αρμόδιοι οφείλουν φυσικά να παρεμβαίνουν έγκαιρα. Ένας θεσμός όμως που κινείται με τον ρυθμό της δημόσιας οργής δεν είναι ανεξάρτητος αλλά απλά πιο γρήγορος. Η κοινωνία δικαιούται να απαιτεί λογοδοσία και ουσιαστική διερεύνηση κάθε καταγγελίας. Δεν δικαιούται όμως να ζητά να αντικατασταθούν οι διαδικασίες από το πλήθος.
Η σιωπή ως ένστικτο αυτοσυντήρησης
Αναρωτιέμαι πόσοι από εμάς έχουν επιλέξει τη σιωπή, επειδή ξέρουν ότι η γνώμη τους κοστίζει επαγγελματικά, κοινωνικά, ακόμα και με δημόσια διαπόμπευση. Πόσες συζητήσεις δεν γίνονται ποτέ, επειδή κάποιοι αποφάσισαν ότι είναι «λυμένες», ενώ ακόμη και μια ειλικρινής ερώτηση μπορεί να διαβαστεί ως επίθεση.
Δεν χρειάζεται καν λογοκρισία. Αρκεί να κάνεις τη διαφωνία αρκετά ακριβή, και οι περισσότεροι θα την κόψουν μόνοι τους, γλιτώνοντας από τον κόπο όποιον θα ήθελε να τους φιμώσει. «Οὐ γὰρ οἱ φεύγοντες ὀκνοῦσι λέγειν ἃ φρονοῦσιν, ἀλλ’ οἱ δεδιότες μὴ ἐκ τοῦ εἰπεῖν γένηται αὐτοῖς πόνος ἢ θάνατος ἢ ζημία», έγραφαν ήδη τον 1ο αιώνα μ.Χ. – ότι δηλαδή δεν διστάζουν να μιλήσουν όσοι ήδη είναι «εξόριστοι», αλλά όσοι φοβούνται το κόστος και τη ζημία που θα τους φέρει ο λόγος τους.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο λόγος μας δεν έχει όρια, ούτε ότι κάθε άποψη είναι εξίσου τεκμηριωμένη. Σέβομαι το δικαίωμα ενός ανθρώπου να μιλά, αλλά προφανώς δεν υποχρεούμαι να τον χειροκροτώ – η έντονη κριτική είναι κι αυτή ελευθερία του λόγου. Υπάρχει όμως τεράστια διαφορά ανάμεσα στην κριτική και στον εκφοβισμό, στη λογοδοσία και στο λιντσάρισμα, στη δικαιοσύνη και στην ικανοποίηση του κοινού αισθήματος.
Και υπάρχει και κάτι ακόμα: η ευθύνη. Το να παίρνεις θέση έχει πάντα κόστος – κι αυτό ακριβώς είναι που κάνει τον λόγο μας να αξίζει. Όπως τα παιδιά του Πολυτεχνείου γνώριζαν το τίμημα και το σήκωσαν, έτσι και σήμερα η τόλμη να μιλάς είναι αυτή που φέρνει την αλλαγή. Αν τη σκοτώσουμε μέσα στον φόβο, ποιο θα είναι το κοινό μας αύριο;
Οι νέοι του Πολυτεχνείου διεκδίκησαν μαζί κάτι που άλλοι αφόριζαν. Μίλησαν λίγοι για κάτι που σκέφτονταν πολλοί και κέρδισαν, για όλους μας, το δικαίωμα να ακούγεται η φωνή μας. Θα ήταν τουλάχιστον παράδοξο να τους τιμούμε σήμερα και ταυτόχρονα να θεωρούμε αυτονόητο ότι κάποιες φωνές δεν αξίζουν ακρόαση.
Ίσως ο ειλικρινέστερος φόρος τιμής να μην είναι τα στεφάνια, αλλά μια απλή ερώτηση: πόση ελευθερία είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίσουμε σε όσους δεν μας αρέσουν;
Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία. Τι από τα τρία έχουμε πετύχει σήμερα;