Σεισμική ετοιμότητα στα σχολεία: Το κενό ανάμεσα στα θεσμικά σχέδια και την επιχειρησιακή πραγματικότητα
Η συζήτηση για τον σεισμικό κίνδυνο επαναφέρει στο προσκήνιο τα κενά στην επιχειρησιακή ετοιμότητα των σχολείων. Παρά την ύπαρξη θεσμικών σχεδίων, η έλλειψη εξατομικευμένων πλάνων εκκένωσης για ευάλωτους μαθητές, η διαχείριση του πανικού και το κρίσιμο στάδιο της ασφαλούς επανένωσης των οικογενειών αναδεικνύουν την ανάγκη για ένα ενιαίο, δημόσια ελεγχόμενο και ουσιαστικά δοκιμασμένο σύστημα προστασίας.
Πριν από δύο χρόνια ζήτησα με επιστολή από τον Οργανισμό Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας να απαντήσει αν υπάρχουν εξατομικευμένα μέτρα εκκένωσης και διαχείρισης επικίνδυνων καταστάσεων για μαθητές με αναπηρία, ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή άλλες αυξημένες ανάγκες υποστήριξης. Η απάντηση που έλαβα ανέδειξε το πραγματικό πρόβλημα. Υπάρχουν γενικές οδηγίες, αλλά όχι ένα ενιαίο, δημόσια ελεγχόμενο και εξατομικευμένο επιχειρησιακό πλαίσιο για κάθε σχολείο και κάθε ευάλωτο μαθητή.
Η πρόσφατη συζήτηση για σεισμικό κίνδυνο στον Κορινθιακό Κόλπο είναι μια ακόμα υπενθύμιση πως η Πολιτεία, οι Δήμοι και τα σχολεία χρειάζονται να προετοιμαστούν σοβαρότερα.
Σε θεσμικό επίπεδο έχουν γίνει βήματα. Υπάρχουν οδηγίες του ΟΑΣΠ, σχολικά μνημόνια ενεργειών, ασκήσεις ετοιμότητας, ενημερωτικό υλικό, σεμινάρια, το γενικό σχέδιο πολιτικής προστασίας «Εγκέλαδος 2» και το 112. Παράλληλα, ο πρωτοβάθμιος προσεισμικός έλεγχος δημόσιων κτιρίων μέσω μηχανικών του ΤΕΕ αποτελεί σημαντικό εργαλείο πρώτης καταγραφής. Εδώ όμως εμφανίζεται το πρώτο κενό. Η τεχνική ασφάλεια ενός κτιρίου δεν ταυτίζεται με την επιχειρησιακή ετοιμότητα.
Πέρα από την άσκηση εκκένωσης
Ένα σχολείο μπορεί να έχει ελεγχθεί σε πρώτο επίπεδο, αλλά το προσωπικό να μην έχει δοκιμάσει σοβαρά τι θα συμβεί αν μπλοκάρει μια έξοδος, αν τραυματιστεί μαθητής, αν υπάρχει μαθητής με κινητική αναπηρία στον όροφο, αν υπάρξει πανικός στη σκάλα, αν το προαύλιο δεν είναι ασφαλές ή αν οι γονείς δεν μπορούν να φτάσουν για ώρες.
Η άσκηση εκκένωσης είναι αναγκαία, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ετοιμότητας. Στην άσκηση όλα λειτουργούν καθαρά. Σε πραγματικό σεισμό όμως; Εκεί μπορεί να υπάρχει θόρυβος, σκόνη, τραυματισμός, πανικός, πτώση αντικειμένων και γονείς έξω από το σχολείο σε κατάσταση αγωνίας. Ο πρώτος μαθητής στη σειρά μπορεί να παγώσει, ακινητοποιώντας και όσους ακολουθούν. Ο ίδιος ο εκπαιδευτικός μπορεί επίσης να βρεθεί υπό τεράστια ψυχολογική πίεση, αφού δεν θα γνωρίζει αν η δική του οικογένεια είναι ασφαλής.
Υποτιμημένο παραμένει επίσης και το στάδιο της παραλαβής των παιδιών μετά την κρίση. Ποιος παραδίδει το παιδί; Σε ποιον; Με ποια ταυτοποίηση; Τι γίνεται αν ο γονέας δεν μπορεί να φτάσει; Τι γίνεται αν το σχολείο πρέπει να κρατήσει παιδιά για έξι ή δώδεκα ώρες; Διεθνώς, η επανένωση παιδιών και οικογενειών θεωρείται ξεχωριστό κρίσιμο μέρος της σχολικής ασφάλειας. Στην Ελλάδα συχνά μένει στη γενική πρόβλεψη και στην καλή θέληση.
Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα αφορά τα ειδικά σχολεία. Ο ΟΑΣΠ έχει ειδική ενότητα και υλικό για άτομα με αναπηρία, εστιάζοντας στην ενημέρωση και εκπαίδευση αυτών, του προσωπικού, εκπαιδευτών, γονέων και κηδεμόνων. Για άτομα με κινητικά προβλήματα, προτείνεται ομάδα υποστήριξης τριών ατόμων, σαφείς οδηγίες και ασκήσεις ετοιμότητας. Το ερώτημα είναι αν εφαρμόζεται συστηματικά σε όλα τα ειδικά σχολεία όταν πολλά από αυτά είναι υποστελεχωμένα.
Άρα ακόμα και αν υποθέσουμε ότι σε επίπεδο κτηρίων είναι όλα καλά, σε επίπεδο επιχειρησιακής ετοιμότητας υπάρχει ένα μεγάλο ερωτηματικό.
Στην Ιαπωνία, μελέτες αναφέρουν ασκήσεις εκκένωσης με συμμετοχή ατόμων με αναπηρία σε γυμνάσια, ώστε οι μαθητές να εκπαιδεύονται στην ανθεκτικότητα, όχι μόνο στο πώς να σωθούν, αλλά και στο πώς να βοηθούν κάποιον που δεν μπορεί να σωθεί μόνος του.
Σεισμοί: Η επιχειρησιακή ετοιμότητα είναι απαραίτητη για κάθε σχολείο
Υπάρχουν παραδείγματα όπως η Πάτρα, η Κρήτη με την άσκηση «Μίνωας 2024» και ο Άγιος Δημήτριος με πρόγραμμα ενημέρωσης του ΟΑΣΠ που δείχνουν ότι η πρόληψη μπορεί να οργανωθεί. Όμως οι μεμονωμένες καλές πρακτικές δεν συνιστούν ενιαίο σύστημα. Θεσμικά λοιπόν μπορεί να έχει γίνει πρόοδος, επιχειρησιακά όμως, και σε επίπεδο καθημερινής σχολικής ετοιμότητας, εξατομικευμένης εκκένωσης και δημοτικής κουλτούρας πρόληψης, είναι πιθανό να βρισκόμαστε πολύ πιο κοντά στο παρελθόν από όσο θέλουμε να παραδεχθούμε.
Ανθεκτικότητα σημαίνει ότι το σχολείο μπορεί να συνεχίσει να προστατεύει τα παιδιά μέσα σε φόβο, πίεση και αβεβαιότητα, ότι ο εκπαιδευτικός δεν αφήνεται στο φιλότιμο, την ώρα που και εκείνος δεν θα γνωρίζει αν το δικό του παιδί, το σπίτι του ή ένας ηλικιωμένος συγγενής του είναι ασφαλής.
Επομένως, αν θέλουμε αντικειμενικά να περιγράψουμε την κατάσταση σήμερα, η εικόνα είναι η εξής: Η χώρα έχει θεσμική βάση, αλλά η ετοιμότητα δεν φαίνεται να είναι καθολική, ενιαία, δημόσια μετρήσιμη και επιχειρησιακά δοκιμασμένη σε όλο το βάθος που απαιτείται. Χρειάζονται ρόλοι, εφεδρείες, εκπαίδευση, σχέδιο διαχείρισης γονέων, εναλλακτική επικοινωνία, εξατομικευμένη εκκένωση και δημόσια αποτίμηση των ασκήσεων.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο σεισμός. Είναι η αυταπάτη ότι, επειδή υπάρχει σχέδιο, υπάρχει και ετοιμότητα.