Σχολικές εκδρομές δύο ταχυτήτων: Μαθητικές αναμνήσεις με ταξικό πρόσημο;
Εν αναμονή της νέας σχολικής χρονιάς, μια ματιά στα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν αποκλίσεις στους προορισμούς ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια κάθε δήμου.
Όλοι υπήρξαμε μαθητές και ένα από τα πιο δυνατά βιώματα της μαθητικής μας ζωής ήταν οι σχολικές εκδρομές. Εκεί μοιραστήκαμε εμπειρίες και χτίσαμε κοινές μνήμες.
Η εκδρομή, όμως, εκτός από διασκέδαση, είναι παιδαγωγικό εργαλείο. Γι’ αυτό χρειάζεται σοβαρότερη θεσμική αντιμετώπιση.
Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν το οικονομικό κόστος γίνεται φίλτρο συμμετοχής και η ίδια δράση που σχεδιάζεται ως ευκαιρία λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού;
Αφορμή για το άρθρο αυτό στάθηκε η δημοσίευση με τίτλο «Συμπερίληψη με εισιτήριο»*, η οποία έθεσε εκ νέου ένα ηθικό ζήτημα που απασχολεί το «σχολικό τρίγωνο» εδώ και καιρό. Η βασική θέση είναι ότι «μια εκπαιδευτική δράση που αφήνει πίσω μαθητές για οικονομικούς λόγους χάνει τον συμπεριληπτικό της χαρακτήρα».
Στην ίδια κατεύθυνση, το παρόν άρθρο προσθέτει επιπλέον δεδομένα, μια σύντομη νομική αποτίμηση και προτάσεις.
Τα δεδομένα
Μια δειγματοληπτική αναζήτηση σε δημόσια διαθέσιμα στοιχεία από 29 δημόσια σχολεία, 13 δήμους και 7 περιφέρειες της Ελλάδας δείχνουν ορισμένες τάσεις ως προς τη σχέση ανάμεσα στο κοινωνικοοικονομικό προφίλ μιας περιοχής και τη γεωγραφική εμβέλεια των σχολικών εκδρομών. Επειδή οι πληροφορίες που δημοσιεύονται από τα σχολεία δεν είναι πάντα πλήρεις ή συγκρίσιμες, τα ευρήματα αποτελούν ενδείξεις και όχι οριστικά ή γενικευμένα συμπεράσματα.
Από την ανάλυση της έρευνας διαπιστώσαμε ότι σε δήμους με ενδεικτικά υψηλότερο οικονομικό προφίλ εντοπίζονται συχνότερα διεθνείς προορισμοί και μεγαλύτερη ποικιλία εκπαιδευτικών μετακινήσεων, ενώ σε περιοχές με ενδεικτικά ασθενέστερο οικονομικό προφίλ τα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία είναι λιγότερο αναλυτικά.
Πιο συγκεκριμένα σε δήμους που κατατάσσονται ενδεικτικά σε υψηλό ή άνω μεσαίο κοινωνικοοικονομικό προφίλ*, όπως η Βάρη Βούλα Βουλιαγμένη, η Γλυφάδα, η Κηφισιά και το Παλαιό Φάληρο, εμφανίζεται αυξημένη παρουσία ευρωπαϊκών προορισμών ή μετακινήσεων μεγαλύτερης γεωγραφικής εμβέλειας. Ενδεικτικά, καταγράφονται προορισμοί όπως το Στρασβούργο, η Μαδρίτη, η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Βενετία, η Ελβετία, η Πράγα, το Παρίσι και το Λονδίνο.
Στο Παλαιό Φάληρο καταγράφεται μεικτό πρότυπο, με αναφορά τόσο σε διεθνή προορισμό, όπως η Ιταλία, όσο και σε εσωτερικές ή θεσμικές εκπαιδευτικές επισκέψεις, όπως η Πελοπόννησος, η Βουλή και επισκέψεις στη Νέα Σμύρνη.
Στη Νέα Σμύρνη και στο Ελληνικό – Αργυρούπολη δεν εντοπίστηκαν δημόσια αναρτημένες εκδρομές για τα σχολικά έτη και τα σχολεία που εξετάστηκαν, γεγονός που δεν επιτρέπει συγκριτικό συμπέρασμα για τους συγκεκριμένους δήμους.
Σε μεικτές αστικές, περιφερειακές ή νησιωτικές περιοχές, όπως το Ηράκλειο, η Πάτρα, η Λαμία, η Ρόδος και η Καλαμαριά, καταγράφεται πιο σύνθετο πρότυπο, όπου οι εσωτερικοί προορισμοί, κυρίως Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα και Κρήτη, συνυπάρχουν με επιλεγμένες διεθνείς μετακινήσεις.
Να σημειώσουμε ότι σε κάποιους δήμους τα στοιχεία συλλέχθηκαν από ένα μόνο σχολείο, ενώ σε άλλες περιοχές χρειάστηκε να εξεταστούν δύο, τρία ή έως και πέντε σχολεία. Οι προορισμοί που παρουσιάζονται είναι επί του συνόλου.
Από την ανάλυση προκύπτει και ένα ακόμα σημαντικό εύρημα που αφορά τη διαφάνεια καθώς δεν εντοπίστηκε ενιαία δημόσια βάση δεδομένων που να καταγράφει, ανά σχολική μονάδα, αριθμό εκδρομών, προορισμούς, κόστος, συμμετοχή μαθητών και λόγους μη συμμετοχής.
Οι σχολικές μονάδες που δημοσιεύουν ακριβή στοιχεία είναι συνήθως αυτές που έχουν τον μεγαλύτερο αριθμό εκδρομών και εύρος προορισμών. Αυτή η δημοσιοποίηση είναι σαφώς χρήσιμη όταν υπηρετεί τη λογοδοσία αλλά σε ένα περιβάλλον όπου ο αριθμός μαθητών και τμημάτων αποκτά αυξανόμενη σημασία, μήπως η προβολή των εκδρομών λειτουργεί και ως άτυπος δείκτης κύρους μιας σχολικής μονάδας;
Το νομικό πλαίσιο
Το ισχύον πλαίσιο για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση προβλέπει συμμετοχή τουλάχιστον του 70% των μαθητών της τάξης ή της ομάδας τμημάτων για πολυήμερη εκδρομή, ένα όριο διοικητικό, και όχι κριτήριο ισότητας.
Το ίδιο ποσοστό, όμως, μπορεί να κρύβει δύο τελείως διαφορετικές πραγματικότητες. Η σχολική πολιτική χρειάζεται μεγαλύτερη ακρίβεια.
Εάν το 30% απουσιάζει λόγω ασθένειας ή προσωπικών λόγων, το ζήτημα είναι οργανωτικό. Αν απουσιάζει λόγω κόστους, τότε γίνεται κοινωνικό και παιδαγωγικό.
Οι εξαγγελίες για νέο, αυστηρότερο πλαίσιο από το σχολικό έτος 2026-2027 αφορούν κυρίως την ασφάλεια: υπεύθυνες δηλώσεις γονέων, ευθύνες συνοδών, απαγορευμένα αντικείμενα, παραβατική συμπεριφορά, ελέγχους λεωφορείων και νομική υποστήριξη εκπαιδευτικών.
Η ισότιμη συμμετοχή, όμως, παραμένει χωρίς σαφή κεντρικό μηχανισμό στήριξης.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια σχολική και κοινωνική κουλτούρα παράγεται όταν η συμμετοχή σε κοινές εμπειρίες εξαρτάται από το εισόδημα της οικογένειας, τη στιγμή που εμπειρικά και θεωρητικά γνωρίζουμε ότι ομάδες που μοιράζονται ίδιες εμπειρίες αποκτούν και καλύτερη συνοχή;
Η εκδρομή λοιπόν μπορεί να αποτελέσει μια άσκηση σχέσεων.
Όταν κάποιοι μαθητές απουσιάζουν λόγω οικονομικών δυσκολιών, η ομάδα εκπαιδεύεται, άθελά της, στην «κανονικοποίηση της ανισότητας».
Οι εκδρομές, με κόστος 700 και 1000 ευρώ, ειδικά σε οικογένειες με δύο ή περισσότερα παιδιά, γίνονται σχεδόν απαγορευτικές. Αν, λόγω αναπηρίας ή άλλης ανάγκης υποστήριξης, απαιτείται και η πληρωμή συνοδού, τότε ο αποκλεισμός γίνεται καθημερινότητα του μαθητή και η ψυχολογική επιβάρυνση του γονέα μετατρέπεται σε αίσθηση προσωπικής αποτυχίας.
Οι προτάσεις
Οι προτάσεις που έχουν συζητηθεί ανάμεσα σε Ενώσεις και Συλλόγους Γονέων είναι η υποχρεωτική ανώνυμη καταγραφή αριθμού συμμετεχόντων και μη συμμετεχόντων μαθητών, των λόγων μη συμμετοχής, δημιουργία σχολικού ή δημοτικού ταμείου ισότιμης συμμετοχής, και ορισμός ενδεικτικού ανώτατου κόστους ανά τύπο εκδρομής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αύξηση του ορίου συμμετοχής από 70% σε 90% έχει ηθική βάση, μόνο όμως εφόσον προηγηθεί σαφής μηχανισμός οικονομικής στήριξης. Διαφορετικά, το υψηλότερο όριο κινδυνεύει να οδηγήσει σε ακύρωση εκδρομών αντί σε μεγαλύτερη ισότητα.
Το ζητούμενο είναι να πραγματοποιούνται εκδρομές, με πραγματική δυνατότητα συμμετοχής όλων.
Η συμπερίληψη έχει κόστος.
Μεγαλύτερο κόστος, όμως, έχει η απουσία της από την πραγματική σχολική ζωή, τη ζωή των παιδιών μας.
* Του Δρ. Δημήτρη Γ. Ιεραπετρίτη στο Alfavita https://www.alfavita.gr/ekpaideysi/552102_symperilipsi-me-eisitirio#goog_rewarded
** Αποδίδεται ενδεικτικά, με βάση συνδυαστική εκτίμηση επίσημων διαθέσιμων δεικτών της ΕΛΣΤΑΤ και της ΑΑΔΕ. Η κατηγοριοποίηση παραμένει συγκριτική και ενδεικτική, καθώς δεν αποτελεί αυτοτελή επίσημη ταξινόμηση των δήμων, αλλά αναλυτική σύνθεση διαθέσιμων δημόσιων δεδομένων.