The Ellinikon: Πώς δημιουργείται μια κλιματικά ανθεκτική πόλη

Η κλιματική κρίση έχει σταματήσει προ πολλού να αποτελεί μια μελλοντική, απροσδιόριστη απειλή. Σήμερα, το πρόβλημα παίρνει τη μορφή μιας πιεστικής πραγματικότητας που αναδιαμορφώνει τη φυσιογνωμία των σύγχρονων πόλεων. Και, καθώς οι μητροπόλεις βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας κλιματικής πρόκλησης, η ανάγκη για έναν ριζικό επανασχεδιασμό του αστικού τοπίου γίνεται επιτακτική. Δεν μιλάμε πλέον για απλές αισθητικές παρεμβάσεις ή αποσπασματικές «πράσινες» προσθήκες, αλλά για τη δημιουργία σύνθετων, ζωντανών οικοσυστημάτων που έχουν την ικανότητα να «συνεργάζονται» με τη φύση, εξασφαλίζοντας την επιβίωση και την ευημερία των κατοίκων τους σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.

Η επένδυση στο πράσινο, η αποκατάσταση των φυσικών υδάτινων οδών, η στρατηγική ενίσχυση της βιοποικιλότητας, όπως επίσης και η ενσωμάτωση προηγμένων τεχνολογιών παρακολούθησης, αποτελούν τα θεμέλια πάνω στα οποία χτίζεται η έννοια της αστικής ανθεκτικότητας. Στόχος είναι αφενός η προστασία από τις φυσικές καταστροφές και αφετέρου η ενεργή βελτίωση του μικροκλίματος και των περιβαλλοντικών συνθηκων.

Στην καρδιά της Αθηναϊκής Ριβιέρας, η ριζική αναμόρφωση της έκτασης του παλαιού αεροδρομίου αποτελεί σήμερα το πιο φιλόδοξο πεδίο δοκιμής για αυτές τις νέες περιβαλλοντικές αρχές. Πρόκειται για μια γιγαντιαία προσπάθεια όπου η επιστημονική γνώση και η τεχνολογία αιχμής επιστρατεύονται για να δημιουργήσουν ένα πρότυπο βιώσιμης αστικής ανάπλασης που φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς σε διεθνές επίπεδο.

Η «αόρατη» θωράκιση: Αντιπλημμυρικά έργα και ρέματα

Η κλιματική ανθεκτικότητα μιας πόλης ξεκινά από τα έργα υποδομής, που αποτελούν τη ζωτική της άμυνα. Για το The Ellinikon, η κρισιμότερη υποδομή αφορά την αντιπλημμυρική προστασία, ένα έργο που ξεπερνά τα όρια της ανάπτυξης και λειτουργεί ως ασπίδα για ολόκληρη τη Νότια Αθήνα. Το σχέδιο εστιάζει στην οριοθέτηση και αναζωογόνηση των δύο μεγάλων υδατορεμάτων: Τραχώνων και Ευρυάλης.

Σύμφωνα με τη LAMDA Development, η κατάσταση που παραλήφθηκε ήταν προβληματική, με ρέματα ημιτελή ή ανεπαρκή να διαχειριστούν μεγάλους όγκους νερού. Η παρέμβαση στο ρέμα Ευρυάλης (ή ρέμα Αεροδρομίου), το οποίο αποτελεί το φυσικό σύνορο με τη Γλυφάδα, είναι χαρακτηριστική: από μια περιορισμένη υπογειοποιημένη διατομή μόλις 2-3 μέτρων, το ρέμα διαπλατύνεται πλέον στα 10-15 μέτρα, απελευθερώνοντας τη φυσική ροή προς τη θάλασσα.

Η επιστημονική προσέγγιση εδώ είναι εξαντλητική. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα εκπονήθηκε μελέτη STORM Risk Assessment, η οποία περιλαμβάνει προσομοιώσεις για 1.000 διαφορετικά σενάρια καταιγίδας. «Στόχος μας είναι η προστασία όχι μόνο του έργου, αλλά και των γειτονικών δήμων», τονίζουν οι άνθρωποι του The Ellinikon. Τα έργα έχουν σχεδιαστεί για να αντέχουν σε φαινόμενα με περίοδο επαναφοράς έως και 100 ετών, ενώ ειδικές προβλέψεις έχουν γίνει για τη συγκράτηση φερτών υλικών, ώστε να μην επιβαρύνεται το θαλάσσιο περιβάλλον του Σαρωνικού.

Ποια είναι τα δύο ρέματα του The Ellinikon

Τα ρέματα που διατρέχουν το The Ellinikon είναι δύο: Το ρέμα Τραχώνων, που βρίσκεται στα σύνορα με τον Δήμο Αλίμου, και το ρέμα Ευρυάλης (ή ρέμα Αεροδρομίου), το οποίο αποτελεί το φυσικό σύνορο με τον Δήμο Γλυφάδας. Το τελευταίο έχει υποστεί εκτεταμένες παρεμβάσεις, με αποτέλεσμα η κοίτη του να κατατμηθεί, ενώ μεγάλο μέρος του κάποτε υπογειοποιήθηκε για να εξυπηρετηθεί η λειτουργία του αεροδρομίου, αλλά και οδικά έργα. Το αντιπλημμυρικό  έργο που ήδη εκπονείται από τη LAMDA προβλέπει την οριοθέτηση, διαπλάτυνση και διάνοιξη του ρέματος προς την πλευρά της θάλασσας. 

Το ρέμα Τραχώνων, από την άλλη, αποτελεί ένα σημαντικό ρέμα της Νότιας Αττικής με διαχρονική επίδραση στο ανάγλυφο και τις πλημμυρικές συνθήκες των περιοχών Αλίμου και Ελληνικού. Η αστική περιοχή που εξυπηρετείται από το ρέμα χαρακτηρίζεται από μεσαίο έως υψηλό πλημμυρικό κίνδυνο. «Οι πλημμύρες του 2013, με υπερχειλίσεις και φερτά υλικά, ανέδειξαν την ανάγκη συνολικής αναβάθμισης» τονίζει η LAMDA Development, επισημαίνοντας πως «η οριοθέτηση του ρέματος Τραχώνων έγινε μέσω Προεδρικού διατάγματος και καθορίστηκε στη συνέχεια η εκβολή του βάσει και των ειδικών τεχνικών μελετών που ακολούθησαν κατ’ εφαρμογή του Προεδρικού Διατάγματος. Αξιολογήθηκαν μάλιστα μέσω της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, που είχε αναρτηθεί προς διαβούλευση».

Το μικροκλίμα κάτω από το μικροσκόπιο

Η κατανόηση του μετασχηματισμού που συντελείται στο μικροκλίμα μιας έκτασης 6,2 εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων απαιτεί συνεχή ροή δεδομένων. Σε συνεργασία με το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, εγκαθίσταται ένα προηγμένο δίκτυο μετεωρολογικών σταθμών που, με την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, θα είναι σε θέση να τροφοδοτούν το σύστημα με προγνώσεις για ακραία καιρικά φαινόμενα ή επεισόδια ρύπανσης. 

«Η πρόκληση είναι η κλιματική κρίση. Έχουμε την υποχρέωση να χτίσουμε πόλεις ανθεκτικές, πόλεις προετοιμασμένες στους κινδύνους. Και, ταυτόχρονα, να επιτύχουμε μια ανάπτυξη που θα είναι βιώσιμη. Για να παρακολουθούμε αν οι στόχοι επιτυγχάνονται ή όχι, χρειάζονται μετρήσεις και επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη» επεσήμανε ο Δρ Βαγγέλης Γερασόπουλος, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος του Εθνικού Αστεροσκοπείου, κατά τη διάρκεια της παρουσίασης του project. 

Το σύστημα περιβαλλοντικής παρακολούθησης που αναπτύσσει το Ινστιτούτο για το The Ellinikon περιλαμβάνει επίσης καταγραφή της τοπικής χλωρίδας και πανίδας, ποσοτικοποίηση και χαρτογράφηση των θετικών επιδράσεων των παρεμβάσεων της αστικής αναδιαμόρφωσης στο μικροκλίμα της περιοχής. 

Θαλάσσιο μέτωπο: Διαρκής επιστημονική επιτήρηση

Σε ό,τι αφορά το θαλάσσιο περιβάλλον του The Ellinikon, τον ρόλο του θεματοφύλακα έχει αναλάβει το ΕΛΚΕΘΕ (Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών), το οποίο παρακολουθεί συστηματικά το οικοσύστημα κατά τη διάρκεια των εργασιών.

Ο Δρ Βασίλης Καψιμάλης, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ, περιέγραψε μια διαδικασία διαρκούς επιτήρησης, καθώς, με 18 σημεία δειγματοληψίας κατά μήκος του παράκτιου μετώπου, η επιστημονική ομάδα διασφαλίζει πως οι κατασκευαστικές δραστηριότητες δεν αφήνουν αποτύπωμα στο θαλάσσιο περιβάλλον: «Βρισκόμαστε στο πεδίο κάθε μέρα. Επίσης, κάθε εβδομάδα μπαίνουμε στη θάλασσα και κάνουμε μετρήσεις σε διάφορες παραμέτρους, με ιδιαίτερη σημασία στη θολερότητα, δηλαδή στο πόσο αιωρούμενο υλικό βρίσκεται στη στήλη του νερού. Και κάθε χρόνο θα καταγράφουμε το πώς μεταβάλλεται το οικοσύστημα στην περιοχή. Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει καμία επίπτωση στο θαλάσσιο περιβάλλον» ανέφερε ο ίδιος κατά τη διάρκεια της σχετικής παρουσίασης.

Η κάθαρση του εδάφους: Απορρύπανση και εξυγίανση

Πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε πράσινη παρέμβαση, η LAMDA κλήθηκε να αντιμετωπίσει την περιβαλλοντική κληρονομιά δεκαετιών λειτουργίας του αεροδρομίου. Το έργο της απορρύπανσης υπήρξε γιγαντιαίο και αόρατο στους πολλούς, αλλά θεμελιώδες για την ασφάλεια των μελλοντικών κατοίκων και επισκεπτών της «έξυπνης» πόλης.

Τα νούμερα αποτυπώνουν την έκταση της επιχείρησης: 60.000 τόνοι ρυπασμένων εδαφών και 90.000 κ.μ. υπόγειων υδάτων εξυγιάνθηκαν. Παράλληλα, αφαιρέθηκαν 5,5 χλμ. υπόγειων αγωγών καυσίμων και 31 δεξαμενές, ενώ απομακρύνθηκαν 250 τόνοι επικίνδυνων αποβλήτων. Αυτή η διαδικασία «κάθαρσης» του εδάφους αποτέλεσε την απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία του Μητροπολιτικού Πάρκου και των νέων οικιστικών ζωνών.

Το όραμα των Πράσινων Διαδρομών: Από τον Υμηττό στη θάλασσα

Η στρατηγική πρασίνου για το Ελληνικό δεν σταματά όμως στην περίφραξη του έργου. Σε συνεργασία με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, σχεδιάζεται η οργανική σύνδεση του Μητροπολιτικού Πάρκου με τον αστικό ιστό των γύρω δήμων, μέσω πράσινων διαδρομών. Η Δρ Μαρία Παπαφωτίου, Διευθύντρια του Εργαστηρίου Ανθοκομίας & Αρχιτεκτονικής Τοπίου, περιέγραψε πώς αυτό το ενιαίο πράσινο οικοσύστημα θα συνδέει τους όμορους δήμους με το Μητροπολιτικό Πάρκο: «Στόχος του έργου είναι να διερευνήσουμε τις δυνατότητες που υπάρχουν για αναβάθμιση είτε υφιστάμενων χώρων πρασίνου είτε δημιουργία νέων χώρων πρασίνου στους όμορους δήμους και να τους ενοποιήσουμε με πράσινες διαδρομές, ώστε να ενισχύσουμε τη σύνδεση με το πάρκο του Ελληνικού και το παραλιακό μέτωπο. Και, τελικά, να συμβάλουμε στη βελτίωση του μικροκλίματος, της βιοποικιλότητας και της ποιότητας ζωής των κατοίκων».

Οι πράσινες διαδρομές θα είναι φιλικές προς τους πεζούς, με έντονη παρουσία πρασίνου, και θα συνδέουν κοινόχρηστους χώρους, δίνοντας ευκαιρίες για άσκηση, αναψυχή και κοινωνικοποίηση. Στον Δήμο Ελληνικού – Αργυρούπολης, θα γίνει σύνδεση του Μητροπολιτικού Πάρκου με πράσινα σημεία του δήμου, όπως το πάρκο Αφροδίτης, η πλατεία Καζαντζάκη ή το Κοιμητήριο του Ελληνικού, με τις διαδρομές τελικά να φτάνουν μέχρι τον Υμηττό και τα περιπατητικά του μονοπάτια.

Στον Άλιμο, το σχέδιο είναι να γίνει διασύνδεση με σημαντικούς όγκους πρασίνου όπως ο λόφος Πανί, ο λόφος Πολιτισμού και ο λόφος Κυθηρίων, ενώ στη Γλυφάδα η ομάδα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου σχεδιάζει μία διαδρομή που θα φτάνει μέχρι το Κοιμητήριο Γλυφάδας και θα περιλαμβάνει το τρίγωνο που σχηματίζουν οι οδοί Παλμύρας, Σοφίας Βέμπο και Παπανδρέου, καθώς και μία μικρότερη διαδρομή που θα περιλαμβάνει το πάρκο Ευρυάλης.

Τέλος, μέσω της πρωτοβουλίας Urban Green Dots της LAMDA Development, έχουν ήδη δημιουργηθεί μικρά πάρκα σε γειτονιές των δήμων Ελληνικού -Αργυρούπολης και Αλίμου. Στόχος, καθώς το πρόγραμμα συνεχίζεται, να δημιουργηθούν καλοσχεδιασμένα σημεία πρασίνου που προσφέρουν χώρο για ξεκούραση, άθληση και περιβαλλοντική εκπαίδευση.